Archeologia

Najstarszym okresem przedstawianym na naszej wystawie jest okres obejmujący lata od 120 000 do 8 000 lat przed naszą erą, kiedy to w jaskiniach przebywały grupy neandertalczyków. Byli to prawdopodobnie pierwsi ludzie, jacy pojawili się w Regionie Świętokrzyskim. Człowiek neandertalski rozpoczął tutaj epokę w rozwoju ludzkości nazywaną przez archeologów paleolitem środkowym. Prowadził on nomadyczny tryb życia, zmieniając w pogoni za zwierzętami i w poszukiwaniu roślin jadalnych miejsca pobytu. Odzież wykonywał ze skór upolowanych zwierząt, a narzędzia z krzemienia. Były to pięściaki, noże, rylce, drapacze. Narzędzi tych, oprawionych w rogowe lub drewniane oprawy, używano do ćwiartowania mięsa i obróbki skóry. Pożywienie zdobywano drogą polowań i zbierania roślin leśnych. Polowano na niedźwiedzie jaskiniowe, nosorożce, mamuty. Jako broni używano oszczepów z krzemiennymi grotami lub zaostrzonych kijów. Nie znano wówczas trwałych budowli, a zamieszkiwano naturalne schroniska skalne, jaskinie oraz budowano szałasy z drewnianych żerdzi lub dużych kości zwierzęcych (np. mamucich), które pokrywano skórami. Na zewnątrz szałasu znajdowało się palenisko, a także pracownia krzemieniarska, gdzie produkowano narzędzia wykorzystując surowiec z pobliskich wywierzysk stokowych. Ślady pobytu neandertalczyka znamy z Nowego Korczyna, Kobylan w radomskiem, Nowym Młynie nad Kamienną i na terenie kopalni Lipnik pod Ostrowcem Świętokrzyskim. Najważniejszym jednak odkryciem związanym z neandertalczykiem jest „Jaskinia Raj” koło Chęcin, gdzie stwierdzono dwa poziomy zamieszkiwania ludzi sprzed mniej więcej 50 000 lat temu.

Około 40 000 lat temu pojawił się na terenie Regionu Świętokrzyskiego człowiek zwany homo sapiens, nasz bezpośredni przodek, który wygrał ewolucyjną rywalizację z neandertalczykiem. Był on twórcą wyżej rozwiniętej kultury materialnej, wynalazł m. in. łuk, co zrewolucjonizowało myślistwo oraz rozwinął nowe techniki krzemieniarskie. Ten etap w dziejach ludzkości nazywa się paleolitem górnym. Ślady osadnictwa z tego czasu są na naszym terenie nieliczne. Ludzie wiedli życie wędrownych myśliwych, wykorzystując jako miejsca schronienia jaskinie i schroniska skalne. Być może istniały także wielosezonowe obozowiska złożone z szałasów konstruowanych z ciosów i długich kości mamutów, ustawianych na planie koła i przykrywanych skórami zwierzęcymi i darnią. Podstawą zdobywania pożywienia było nadal myślistwo i zbieractwo. Polowano głównie na mamuty. Do tego celu służył łuk oraz oszczep z krzemiennym grotem. Podstawowymi narzędziami były noże służące do ćwiartowania mięsa oraz zgrzebła, którymi garbowano skórę. Podobnie, jak poprzednio najważniejszą umiejętnością człowieka była znajomość obróbki krzemienia. Surowiec ten pozyskiwano w różny sposób. Wiemy, że wydobywano go m. in. w okolicach Szydłowca, Orońska, Iłży, a przedmiotem eksploatacji był głównie krzemień czekoladowy.

W ósmym tysiącleciu p.n.e. rozpoczął się w Regionie Świętokrzyskim kolejny ważny etap, epoka mezolitu. Życie człowieka związane było z ciągłym przemieszczaniem się w poszukiwaniu pożywienia, dlatego też nie zakładał on trwałych osiedli. Zamieszkiwał w obozowiskach w pobliżu cieków wodnych, na terenach piaszczystych. Podstawą zaopatrzenia w pożywienie było myślistwo, jak również zbieractwo roślin i rybołówstwo. W okresie mezolitu stosowano nową technikę produkcji narzędzi polegającą na mikrolityzacji, czyli zmniejszeniu rozmiarów elementów wchodzących w skład narzędzi i broni. Na ślady dość licznych obozowisk mezolitycznych natrafiono m. in. w Grzybowej Górze, Grabowej koło Połańca, Jastrzębcu i Żernikach Dolnych w gminie Stopnica.

W gablocie 1 prezentujemy zabytki z różnych etapów epoki kamienia – paleolitu i mezolitu. Są to wyroby z różnych rodzajów krzemienia, ponieważ znajomość obróbki tego surowca była najważniejszą umiejętnością w życiu człowieka. Mamy tutaj drapacze używane do obróbki skóry i mięsa, zbrojniki, (liściaki i trapezy) służące do wyrobu strzał, drobne wiórki nieobrobione stanowiące materiał wyjściowy do produkcji narzędzi i broni, rdzenie od których odłupywano takie wiórki i odłupki oraz bułę krzemienną czyli naturalną formę krzemienną, która służyła do wyrobu narzędzi i broni. Fragment rogu renifera stanowi dowód, że polowano m. in. na te zwierzęta. Tablica nad gablotą przedstawia obróbkę narzędzi krzemiennych.