Przyroda

Góry Świętokrzyskie to jedne z najstarszych w Europie, których historia obejmuje ponad 500 mln lat. Nie wyróżniają się ani rozmiarami ani wyrafinowaną formą w krajobrazie. Ich urok to długie wyniosłe pasma przedzielone szerokimi dolinami, wielkie kompleksy leśne, ciemne i wilgotne puszcze oraz nasłonecznione skałki wapienne. Góry Świętokrzyskie nie zawsze były „górami”, nie zawsze były też lądem, oraz nie zawsze znajdowały się na kuli ziemskiej w tym samym miejscu. Jednym z największych walorów tego regionu jest jego urozmaicenie, różnorodność budowy geologicznej oraz dostępność na powierzchni skał z wszystkich okresów geologicznych. Prawie wszystkie formacje są pochodzenia osadowego (wapienie, piaskowce), w których znajdujemy rzadkie i ciekawe skamieniałości zwierząt i roślin. Na ekspozycji przyrodniczej przedstawiono „skamieniałe życie” podzielone wg grup systematycznych. Takie ujęcie pozwala na pokazanie ewolucji danej grupy organizmów z wyeksponowaniem jej szczytowego rozwoju.

Gdy myślimy o skamieniałościach wyobrażamy sobie imponujące szkielety dinozaurów, gadów morskich albo mamutów. Nie wszystkie znaleziska są tak spektakularne, nie zawsze to, co przyciąga wzrok miało największe znaczenie w ewolucji życia na ziemi. Dobrym przykładem mogą być pozostałości wymarłych morskich bezkręgowców.

W gablotach zaprezentowano skamieniałości bezkręgowców: gąbek, jamochłonów, mięczaków, ramienionogów, graptolitów, szkarłupni oraz kręgowców: ryb, gadów i ssaków. Proces powstawania skamieniałości jest długotrwały i zależy od warunków środowiska, klimatu, procesów chemicznych i fizycznych, którym podlegały przez miliony lat. Na końcowy stan zachowania mają też wpływ przeobrażenia związane z ruchami górotwórczymi i zjawiskami erozji. Zwiedzający spotka różne formy organizmów kopalnych: odciski, ośródki (odlew wewnętrzny), elementy szkieletowe (np. muszle mięczaków i ramienionogów, kości i zęby kręgowców), skamieniałości śladowe (tropy) oraz okazy, które uległy rekrystalizacji np. szkielety koralowców.

Rozpoczynając wędrówkę przez miliony lat zwróćmy uwagę na gąbki krzemionkowe i wapienne (gablota 1). Szkielet wewnętrzny tych prymitywnych organizmów zbudowany jest z drobnych elementów zwanych igłami, które mogą tworzyć sieć. Uważa się, że m. in. dzięki gąbkom krzemionkowym (przez nagromadzeniu igieł i skomplikowany procesom krystalizacji) powstały krzemienie, a z nich siekierki krzemienne prezentowane w części archeologicznej. Ważną grupą organizmów kopalnych są koralowce i stromatopory, z których powstały potężne warstwy wapieni rafowych. Przy tej okazji należy wspomnieć o tym, że motywy dekoracyjne w „marmurach” kieleckich zawdzięczamy skamieniałościom, a przede wszystkim stromatoporom tworzącym gałązkowate i bulaste formy.

Większości zwiedzającym podobają się „motylki” – muszle ramienionogów z rodzaju Spirifer. Ramienionogi są dużą i zróżnicowaną formą organizmów, odgrywającą ważną rolę w ówczesnych ekosystemach – świadczą o tym ich liczne skamieniałości. Muszle przypominają nieco muszle małży, jest to jednak oddzielny typ organizmów. Obecnie żyje tylko 250 gatunków, natomiast w stanie kopalnym opisano ich około 30 tysięcy! To bardzo stare zwierzęta, które istnieją od kambru. Nic dziwnego, że trafiło się tu kilku rekordzistów długowieczności. Prawdziwym matuzalemem jest rodzaj Lingula, żyjący od ordowiku, czyli 480 mln lat.