Etnografia

Z bogatej kolekcji sztuki ludowej okresu powojennego zaprezentowano na wystawie rzeźbę i malarstwo oraz przykłady rzemiosła ludowego o charakterze dekoracyjnym – wyroby garncarskie i ceramiczne oraz zdobione przedmioty kowalskie. Ubiór codzienny oraz charakterystyczny dla regionu strój świętokrzyski, pokazano w formie typowej dla przełomu XIX i XX wieku. Wybór taki podyktowany został brakiem miejsca na szerszą ekspozycję.

Rzeźbę dokumentują na wystawie prace kilku pokoleń twórców. W większym wyborze pokazano działalność dawnych świątkarzy, artystów najstarszej generacji, którzy rzeźbą zajmowali się już w okresie międzywojennym.

Do tej grupy twórców należy Leon Kudła (1879-1964) ze wsi Świerże Górne, uważany za najwybitniejszego artystę ludowego w Polsce, a jego twórczość za zjawisko o najwyższych walorach artystycznych. Rzeźbił od dzieciństwa, ale rozwinął swoją bogatą twórczość dopiero mając pięćdziesiąt lat. Rzeźby Kudły mają własny, rozpoznawalny styl, który wyraża się w zwartej, mocnej i pełnej ekspresji bryle o szlachetnej polichromii. Tematyka jego prac jest bogata: świątki, postacie ludzkie w scenach z życia wsi oraz ptaki i inne zwierzęta, które rzeźbił ze szczególnym upodobaniem.

Drugim, obok Kudły, utalentowanym rzeźbiarzem był Józef Piłat (1900-1971) z Dębskiej Woli W okresie międzywojennym rzeźbił wyłącznie świątki przeznaczając je do kapliczek w rodzinnej wsi. Najliczniejsza w powojennym dorobku rzeźbiarza i najbardziej mu bliska grupa przedstawień to nadal rzeźby o charakterze kultowym. Skromniejszą ilościowo grupę prac stanowią rzeźby o tematyce świeckiej (wiejskiej, historycznej), a także anioły, diabły, zwierzęta oraz postacie znane z legend i świata baśni. Michał Grygiel (1880-1967) z Eliaszówki w okresie międzywojennym, obok ozdobnych sprzętów jakie wykonywał, rzeźbił figury świętych i krucyfiksy, z których przetrwały pojedyncze tylko, ale za to znakomite prace. Do najstarszego pokolenia świątkarzy należał także Marian Brudek (1885-1981) z Bogorii W dorobku tego artysty szczególnie cenne są płaskorzeźbione wizerunki cudownych obrazów maryjnych, które oglądał w miejscowym kościele.

Typowym świątkarzem był Józef Kwiecień (1896-1980) z Matyniowa; rzeźbił wyłącznie figury kultowe inspirując się dostępnymi w okolicy wzorami ikonograficznymi. Izydor Lipiec (1889-1978) ze wsi Garbacz Skała, reprezentuje odmienny, szczególny rodzaj prymitywnej sztuki. Nieporadne, drobne figurki ustawiał w ołtarzykach lub kapliczkach i ozdabiał kwiatonami, zgodnie z ludową estetyką nawiązującą do klimatu dawnych, przydrożnych kapliczek oraz kolorytu polskiej wsi.

W okresie powojennym, obok stale obecnej tematyki religijnej pojawiła się nowa, dotychczas nieznana, tematyka świecka. Zmieniła się także funkcja rzeźby z kultowej, na dekoratywną. W twórczości rzeźbiarzy, którzy rozpoczynali swoją karierę artystyczną w latach 60. i 70. ubiegłego stulecia widoczna jest już duża swoboda w interpretowaniu tematyki religijnej i ogromny wzrost zainteresowania tematyką świecką. Tę grupę twórców reprezentują na wystawie rzeźby m.in. Adama Zegadły (1910-1989) z Krzyżki - autora barwnych, wielofigurowych kompozycji, o zróżnicowanej tematyce: obrzędowej i religijnej, ale także wiejskiej i historycznej.

Józef Kaczmarek (1915-1997) z Chyczy pozostawił prace o tematyce wiejskiej i obyczajowej oraz biblijnej. Ulubioną formą jego wypowiedzi były płaskorzeźby, które opatrywał własnym komentarzem pisanym gwarą, adresując je do młodego pokolenia, aby - jak powiadał - poznało chłopską kulturę i nauczyło się ją szanować. Duży dorobek twórczy ma też Józef Zganiacz (1904-1996) - kowal z zawodu, rzeźbiarz z zamiłowania. Najpełniej wypowiedział się w tematyce religijnej, którą podjął u schyłku swojego życia. Charakterystycznym i dobrze znanym rzeźbiarzem tej samej generacji był Stanisław Denkiewicz (1913-1990) z Jedlni Kościelnej.

Dla pozostałej, licznej grupy rzeźbiarzy średniego i młodego pokolenia tematyka świątkarska i wiejska stanowi nadal wyjątkowe źródło inspiracji. Potwierdza to twórczość Tadeusza Żaka (1925-1998) z Kielc - autora wielofigurowych kompozycji o rozbudowanej narracji, które najchętniej opracowywał w technice reliefu wypukłego. W sposób odmienny kształtuje rzeźbiarską formę Antoni Baran z Opoczna, opracowując ją zazwyczaj w formie płaskorzeźbionych ołtarzyków o specyficznej ludowo-odpustowej estetyce. Do grupy młodszych rzeźbiarzy realizujących swoje ambicje artystyczne poprzez ludową tematykę, których pojedyncze prace znalazły miejsce na wystawie, należą także Zdzisław Łabuda z Kielc, Bogdan Gębski (1948-2005) z Nowego Odrowążka oraz Grzegorz Król z Końskich.