„Zabawka ludowa w zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach" to tytuł nowej wystawy czasowej przygotowanej głównie dla dzieci z okazji ich święta - Międzynarodowego Dnia Dziecka. Wystawę można zwiedzać od 1 do 30 czerwca 2010 r. w sali ekspozycyjnej przy ul. Orlej 3.


Zabawki w środowisku wiejskim, jeszcze na początku XX stulecia, a w niektórych rejonach kraju nawet dłużej, wyrabiane były wyłącznie z naturalnych i łatwo dostępnych surowców. Podstawowym tworzywem były: drewno, glina, słoma, sitowie i skrawki tkanin. Wykonywały je dzieci podczas pasania krów, dorośli domownicy, a także wyspecjalizowane warsztaty rzemieślnicze. Nie zachowały się zabawki robione przez same dzieci - dla potrzeb muzeum odtworzyli je w 60. i 70. latach mieszkańcy kieleckich wsi, na wzór zabawek, jakimi sami bawili się w dzieciństwie. Na wystawie pokazujemy pojedyncze ich przykłady: „fruczkę”, „trajkotkę” oraz lalki: ze słomy, sitowia i gałganków, wypełnione trocinami. W okresie międzywojennym popularne były drewniane lalki bez rąk, zwane „Bolkami” ; nie są to wesołe zabawki, ale na pewno autentyczne.Indywidualny charakter mają zabawki strugane na użytek własnej rodziny, przez ojca lub dziadka dla własnych dzieci albo wnuków. W tej grupie do najciekawszych i zarazem najstarszych należy - liczący już 80 lat- drewniany konik osadzony na platformie z kółkami, wykonany przez Wojciecha Grzegorczyka, znanego poetę z Kakonina. Prostą formą i pomysłowością wyróżniają się wyobrażenia zwierząt które wystrugał ok. 1950 r. Józef Marzec ze wsi Dobrowoda dla własnych dzieci: kaczka i piesek-jamnik, ciągnione na sznurku. Oryginalną i funkcjonalną zabawką jest także drewniany rower nieznanego wykonawcy spod Oblęgorka, zakupiony do zbiorów w 1950 r. Rozpowszechnionym typem zabawki we wsiach kieleckich był wahadłowy tracz, ustawiany na ławie. Jeśli był dobrze wyważony, to po puszczeniu go w ruch bardzo długo poruszał się wraz z piłą (obciążoną ciężarkiem), sugerując cięcie drzewa.

Osobną grupę stanowią zabawki wykonane przez zawodowych wytwórców. Drewniane, produkowane masowo w wiejskich warsztatach rzemieślniczych, sprzedawane były na targach i jarmarkach w całej Polsce. Zgromadzone na ekspozycji wzory pochodzą ze znanego w kraju kieleckiego ośrodka zabawkarskiego z okolic Suchedniowa, skupionego we wsiach: Łączna, Krzyżka, Ostojów, Podłazie, Osełków, Gózd i innych wioskach. Obok najstarszych wzorów - bryczek i „kolebek” na biegunach z początku ubiegłego wieku, w okresie międzywojennym produkowano tu także: wózki, taczki, kółka, wirujące „karuzelki”, ptaki i motyle klepiące skrzydłami – zróżnicowane pod względem formy i odmienne kolorystycznie. Chętnie kupowaną zabawką były także koniki na biegunach lub kółkach; wycinane „z klocka” są charakterystyczne tylko dla ośrodka kieleckiego. W okresie powojennym wśród wykonawców pojawili się utalentowani twórcy, którzy wykonując zabawki według tradycyjnych wzorów wzbogacili ich formę i zdobnictwo, z własnej potrzeby wypowiedzi plastycznej; niektórzy z nich, jak: Adam Zegadło, Stanisław Ciszek i Marian Brzeziński w okresie późniejszym zajmowali się także rzeźbą. Wśród uzdolnionych wykonawców należy także wymienić Mieczysława Kołomańskiego z Ostojowa, braci: Romana i Piotra Piwowarczyków z Łącznej, Jakuba i Rozalię Materków z Podłazia oraz Leona Kuszewskiego z Krzyżki. Ludowe zabawki drewniane zachwycają nie tylko prostotą formy, ale i dekoracyjnością. Najczęściej są malowane, a ornament (o motywach roślinnych lub geometrycznych) jest dyskretny i logicznie rozmieszczony – nie zaciera formy, ale ją podkreśla. Wzbogacone od strony artystycznej nie tracą więc swojego charakteru dydaktycznego.

Gliniane zabawki, których przykłady znajdują się na wystawie, wykonywane były we wszystkich ośrodkach garncarskich Kielecczyzny, na marginesie zasadniczej produkcji. Tematycznie nawiązywały one do figurek lepionych przez same dzieci, ale różniły się lepszym technicznym wykonaniem i zastosowaniem barwnego szkliwa. Najczęściej były to miniaturowe instrumenty muzyczne – „gwizdawki” o formach zwierząt i ptaszków, fujarki, a także gliniane lalki i miniaturowe naczynia. Wiodącym ośrodkiem glinianej zabawki była Iłża, której tradycje ceramiczne sięgają XIV w., ale także Denków, Chałupki, Rędocin i Obice.

Drewniane i gliniane zabawki wykonane z naturalnych surowców są ekologiczne, proste w konstrukcji i estetyczne. Tematycznie wiążą się z rodziną, zwierzętami, pracą na wsi i wypoczynkiem. Zawierają więc treści podstawowe o walorach dydaktycznych, odpowiadające psychicznym i emocjonalnym predyspozycjom każdego dziecka.

Komisarz wystawy Janina Skotnicka