Plafon Sąd nad Arianami

Po jedenastu latach badań i prac konserwatorskich 19 stycznia 2001 r. udostępniliśmy do zwiedzania Apartament Biskupi mieszczący się w południowo-zachodniej części reprezentacyjnego piętra Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach. Tę, powstałą w 1. połowie XVII w. monumentalną budowlę, ufundował Jakub Zadzik, od 1624 r. biskup chełmiński, kanclerz wielki koronny w latach 1629-1635, od 1635 r. biskup krakowski. Swoje zasługi polityczne (mediator w konfliktach zbrojnych ze Szwecją w 1629 i 1635r., Rosją w 1634 r. oraz duszpasterskie - usunięcie arian z Rakowa) , kazał Zadzik uwiecznić na czterech malowidłach plafonowych w pałacu, powstałych w krakowskim warsztacie Tomasza Dolabelli. Chwałę jego osoby głoszą również liczne herby rodowe biskupa.

W skład udostępnionego Apartamentu wchodzą trzy pokoje: Drugi Pokój Biskupi zw. Pierwszym Pokojem Pańskim, Trzeci Pokój biskupi zw. Drugim Pokojem Letnim, oraz Alkierz w Wieży. W pierwszym pomieszczeniu niezachowany plafon sygnalizują odtworzone manierystyczne pozłacane ramy, w drugim zachwyca oryginalna, bogata misternie rzeźbiona i malowana rama. Dzięki odsłonięciu narożnika ramy z zachowaną pierwotną polichromią odtworzono jej XVII-wieczny wygląd na całej powierzchni (złocona akantowa wić roślinna na szaroniebieskim tle, złocenia, laserunki).

Konserwacji poddano również płótna plafonu. Jak się okazało, całe centralne malowidło (odkrywki w różnych miejscach), przedstawiające sejmowy sąd nad arianami w 1638 r., pokryte było XVIII-wiecznymi przemalowaniami, przykrywającymi pierwotną XVII-wieczną kompozycję. Kilka odkrywek pozostawiono, m.in. nad postaciami arian. Tematem tego obrazu są obrady sejmowe, podczas których sądzono rakowskich arian za profanację krzyża stojącego na granicy gruntów właściciela Rakowa Jakuba Sienieńskiego.

Potwierdza to napis na tronie u stóp króla Władysława IV: Arianismus proscriptus (arianizm wygnany). Po prawej stronie obok monarchy stoi oskarżający arian biskup krakowski Jakub Zadzik ? do zarządzanej przez niego diecezji należał Raków. Po obu stronach tronu (półkolem i tyłem do oglądającego) siedzą senatorowie, za którymi stoją posłowie, w dole naprzeciw króla ? dwie grupy arian z Jakubem Sienieńskim składającym przysięgę, że nie miał nic wspólnego z gorszącym wybrykiem uczniów akademii rakowskiej. Wśród senatorów jest podkanclerz Jerzy Ossoliński, dzięki któremu doszło do śledztwa i wyroku (zjednał dla sprawy oskarżenia arian szlachtę sandomierską). W tle tronu pejzaż, widać też Raków i wypędzanych z niego arian, którym zgodnie z wyrokiem zamknięto zbór, akademię i drukarnię. Płótna w narożnikach (przemalowane w XIX w.) przedstawiają cztery pory roku: Lato, Zimę, Wiosnę i Jesień (poczynając od obrazu ze ściętym narożnikiem, zgodnie z ruchem wskazówek zegara).

Trzeci Pokój Biskupi z malowidłami plafonowymi ujętymi w bogate polichromowane ramy jest jednym z nielicznych zachowanych świeckich wnętrz z czasów wazowskich. Podobne, przed konserwacją, znajdują się jeszcze w Apartamencie Senatorskim w kieleckim pałacu oraz w reprezentacyjnych salach ratusza Głównego Miasta Gdańska.

Ściany obu pokoi biskupich zdobią tkaniny nawiązujące wzorami do XVII-wiecznych obić (w barwach: zielonej i czerwonej). Zakonserwowano resztki marmurowych oryginalnych posadzek i wstawiono, wzorowane na odkrytych, drewniane podłogi.
W obu tych pokojach zamieniono miejscami obudowy kominków, zgodnie z odsłoniętymi podczas badań śladami po nich oraz zapisami w inwentarzach. W Alkierzu w Wieży zakonserwowano sztukaterie na sklepieniu, pozostawiono odkryte w grubości murów miejsce sekretne ? XVII-wieczny ustęp, uczytelniono także miejsce zejścia schodowego, prowadzącego do przyziemia.
W Apartamencie Biskupim odtworzono również brakujące portale (z marmuru dębnickiego z braku odpowiedniej barwy bolechowickiego) oraz drewniane drzwi; stare zniszczone okna wymieniono na nawiązujące do XVII-wiecznych (inne podziały, szkło witrażowe oprawne w ołów oraz barwne krążki z herbem Zadzika ? Korab).

Ważną rolę w pracach restauracyjnych odegrały źródła pisane (inwentarze) rejestrujące stan i wyposażenie poszczególnych pomieszczeń od momentu ich urządzenia ? 1645 r., poprzez daty: 1668, 1746, 1788, 1789, do 1845.