JAKUB ZADZIK 1582–1642

2 grudnia 1624 prekonizowany na biskupstwo chełmińskie, był też administratorem apostolskim diecezji pomezańskiej; sakrę biskupią otrzymał 13 kwietnia, uroczysty ingres do diecezji odbył się zaś 30 kwietnia 1625. Dwa lata później, 18 listopada 1627, zostaje podkanclerzym, a 10 lipca 1629 kanclerzem wielkim koronnym; jako kanclerz prowadził niemal wszystkie ważniejsze dla Rzeczypospolitej rokowania pokojowe, doprowadzając dwukrotnie do zawarcia układów ze Szwedami: w Altmarku (1629) i w Sztumskiej Wsi (1635) oraz z Rosją w Polanowie (1634). 8 lutego 1635 nominowany przez Władysława IV na biskupstwo krakowskie, złożył pieczęć kanclerską 28 listopada 1635, ingres do diecezji odbył 2 lutego 1636. Jako biskup krakowski był sumiennym administratorem; w latach 1636-1639 wizytował kolegiaty na obszarze diecezji (m.in. wiślicką 1637, sandomierską i opatowską 1639), a w 1638 katedrę krakowską, 3 grudnia 1638 erygował prepozyturę szpitalną Św. Trójcy w Kielcach; był zwolennikiem zwiększenia zależności zgromadzeń zakonnych od biskupa, sprzeciwiając się przy tym powstawaniu nowych placówek, szczególnie kontemplacyjnych. Potępiając ekscesy przeciw innowiercom oraz użycie siły w konfliktach religijnych, doprowadził jednak 1638 do zamknięcia i kasaty szkół ariańskich w Rakowie; scenę sądu sejmowego oraz exodusu arian z Rakowa przedstawiono na jednym ze stropów ramowych kieleckiego pałacu.

Biskup Jakub Zadzik zmarł 17 marca 1642 w Bodzentynie, pochowano go 29 kwietnia w katedrze wawelskiej w kaplicy Św. Jana Chrzciciele, przebudowanej na jego kaplicę grobową z funduszy pozostawionych w testamencie (ok. 1645-1647, Sebastian Sala lub Tomasz Poncino). Szeroka i różnorodna działalność fundacyjna biskupa, prowadzona zarówno za życia, jak i przez egzekutorów jego ostatniej woli, nie doczekała się dotąd opracowania. I tak biskup Zadzik ustanowił fundację na Akademii Krakowskiej dla studentów-konwertytów z protestantyzmu, odnowił i powiększył uposażenie bursy Jerozolimskiej, przeznaczył 150 tysięcy złotych na fundację Mons Pietatis (Banku Pobożnego) w Krakowie, 40 tysięcy na dom Św. Stanisława w Rzymie, powiększył uposażenie szpitali i przytułków w Kielcach, Bodzentynie, Radłowie (1638) i Iłży; z jego fundacji wzniesiono kościoły w Drużbinie (1630) i Rakowie (1640-1645), odrestaurowano kolegiatę Św. Michała na Wawelu oraz kaplicę Św. Jana Chrzciciela w katedrze wawelskiej, wystawiono pałac biskupi w Warszawie (ukończony przez biskupa Piotra Gembickiego) i dwory w Szczurowie, Radłowie (1638) i Lipowcu; 1627-1642 restaurowano pałac w Lubawie, przed 1639 zaś w Krakowie; Zadzik przeznaczył też liczne dary i zapisy do kościołów małopolskich (m.in. do kolegiaty w Skalbmierzu na organy, do Sieciechowa pro fabrica, ornaty oraz obrazy do fary w Rakowie, w tym jeden jego portret); w katedrze na Wawelu wystawił portal południowy między kaplicami: Jagiellońską i Wazów, tu także ofiarował 6 srebrnych kandelabrów, srebrny krzyż z diamentami, pastorał zdobiony szlachetnymi kamieniami (1639), srebrne figury św. św. Jakuba Starszego i Młodszego, złocone kielichy, liczne aparaty, trzy tapiserie z historią Noego, Kaina i Abla, portiery herbowe oraz księgi; w testamencie zawarł liczne zapisy na rzecz katedry krakowskiej, kościołów m.in. w Drużbinie, Sandomierzu, Bodzentynie,
Iłży czy Daleszycach, a także na rozbudowę i wyposażenie kaplicy Najświętszej Marii Panny na Jasnej Górze i na kanonizację oraz wzniesienie kaplicy Jana Kantego w kościele Św. Anny w Krakowie.

W Kielcach Jakub Zadzik wzniósł pałac dla biskupów krakowskich (ok. 1637-1644), do którego przekazał testamentem obicie skórzane niderlandzkie oraz działka i muszkiety; wsparł finansowo szpital Św. Trójcy, kościół i klasztor na Karczówce (przypisywano mu nawet ukończenie świątyni i budowę klasztoru) oraz kolegiatę p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Konstantyna (dziś katedrę), której ponadto ofiarował rękopis zawierający postanowienia soboru trydenckiego, księgi oraz zespół tkanin liturgicznych (ornat, dalmatyki, 2 stuły, 3 manipularze), kościołowi Św. Trójcy przekazał czerwony ornat tabinowy.



Literatura (wybór):

• Chłapowski K., Elita senatorsko-dygnitarska Korony za czasów Zygmunta III i Władysława IV, Warszawa 1996
• Dorobisz J., Jakub Zadzik (1582-1642), Opole 2000
• Dzięgielewski J., Biskupi rzymskokatoliccy końca XVI – pierwszej połowy XVII w. i ich udział w kształtowaniu stosunków wyznaniowych w Rzeczypospolitej, w: Między monarchią a demokracją. Studia z dziejów Polski XV-XVIII wieku, red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, Warszawa 1994, s. 191-210
• Erber C., Wokół postaci Jakuba Zadzika (1582-1642), cz. 1: Autorzy utworów panegirycznych, “Kieleckie Studia Bibliologiczne” T. 4: 1998, s. 9-21
• Gierowski J. A., Biskupi krakowscy XVII i XVIII wieku i ich troska o północną część diecezji, w: Kościół katolicki w Małopolsce w średniowieczu i we wczesnym okresie nowożytnym, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Kielce-Gdańsk 2001, s. 283-294
• Łętowski L., Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, T. 1-4: Kraków 1852-1853
• Müller W., Alumnat biskupa Jakuba Zadzika w Rzymie w XVII-XVIII w., w: Christianitas et cultura Europae. Księga jubileuszowa Profesora Jerzego Kłoczowskiego cz. 1, red. H. Gapski, Lublin 1998, s. 117-121
• Nitecki P., Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000
• Pieniążek-Samek M., Kielce XVII-XVIII wiek. Słownik biograficzny, opr. M. Pieniążek-Samek, Kielce 2003
• Prokop K.R., Poczet biskupów krakowskich, Kraków 1999
• Tomkowicz S., Galerya portretów biskupów krakowskich w krużgankach klasztoru oo. Franciszkanów w Krakowie, “Biblioteka Krakowska” nr 28, Kraków 1905

Opr. Marta Pieniążek-Samek