Sceny pasyjne w sztuce ludowej - to nowa wystawa czasowa czynna od 14.03 do końca kwietnia w Muzeum Historyczno-Archeologicznym w Ostrowcu Świętokrzyskim. Wystawa została przygotowana ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego w Kielcach, według scenariusza i w aranżacji plastycznej Janiny Skotnickiej.

Wydarzenia pasyjne zawarte w liturgii chrześcijańskiej ostatniego tygodnia Wielkiego Postu to wyjątkowe źródło inspiracji dla samorodnych artystów związanych z kulturą wiejską. Wystawa obejmuje wszystkie znane sceny pasyjne utrwalone w ikonografii ludowej. Odnajdujemy je w malarstwie Marianny Wiśnios i w rzeźbach (drewnianych i ceramicznych) znanych twórców ludowych Ziemi Świętokrzyskiej. Tematy te przedstawione są zgodnie z chronologią zdarzeń: Ostatnia Wieczerza, Biczowanie, Chrystus na drodze krzyżowej, Ukrzyżowanie, Opłakiwanie, Zdjęcie z krzyża, Pieta, Złożenie do grobu i Zmartwychwstanie. Autorem wielofigurowej kompozycji Ostatnia Wieczerza - o żywej, barwnej polichromii - jest Adam Zegadło z Krzyżki. Tę samą scenę, w formie dekoracyjnego reliefu, przedstawił Antoni Baran z Opoczna. Zrytmizowane elementy kompozycji, z wyeksponowaną postacią Chrystusa, wzbogacił bielą śnieżnobiałego obrusu z pasem ornamentu oraz nieregularnymi plamkami „srebrolu” i pozłotki wypełniając nimi ciemnoniebieskie tło. Marianna Wiśnios ze wsi Rataje jedną ze scen Biczowania, chętnie i często malowanych, zatytułowała W pręgierzowej piwnicy. We wnętrzu z arkadami namalowała Chrystusa siedzącego na krześle ze związanymi i założonymi do tyłu rękami. Klęczący naprzeciw anioł w białej sukni – według relacji autorki - pociesza umęczonego Chrystusa. Ten sam temat zilustrował Józef Piłat z Dębskiej Woli w rzeźbie - Pan Jezus w okowach. Wysoką postać Zbawiciela ze skrzyżowanymi i związanymi dłońmi ustawił na niewielkim cokoliku, a wychudzone nagie ciało okrył skąpą przepaską biodrową. Drogę na Golgotę przedstawiają kolejne sceny w malarstwie i rzeźbie: Chrystus z krzyżem oraz Upadek pod krzyżem – jedno z najpopularniejszych przedstawień w ludowej ikonografii. Temat ten namalowała niezwykle ekspresyjnie Marianna Wiśnios: Chrystus, pod poziomo zakomponowanym krzyżem, leży na kamienistej ziemi wsparty na lewej ręce. Powyżej namalowała trzy postaci na tle ciemnoniebieskiego nieba, a wśród nich Matkę Boską obejmującą dłonią krzyż. Stefan Sowiński z Chałupek wyrzeźbił tę scenę w glinie, umieszczając postać Chrystusa na cokole w formie mensy ołtarzowej z plastycznym rysunkiem hostii i klęczącymi aniołami w niszach. Duże walory rzeźbiarskie ma ceramiczna kompozycja Piotra Solarza z Mroczkowa, przedstawiająca Chrystusa na kolanach leżącego pod ciężkim, masywnym krzyżem.

Jedno z wydarzeń pasyjnych ilustruje także Frasobliwy - świadczy o tym korona cierniowa i ślady biczowania. Do XVII w. Frasobliwy, odarty z szat, ukazywany był w jednej ze scen Drogi Krzyżowej – w scenie Oczekiwania na Ukrzyżowanie. Eugeniusz Pudło z Czostkowa przedstawił tę postać wzorując modelunek i polichromię na dawniejszych przedstawieniach. Chropawą powierzchnię ze śladami obróbki dłutem zaciągnął szarawą bejcą, a następnie nierównomiernie białawą farbą. Frasobliwego w szatach, koronie cierniowej, ze sznurem opasującym szatę w dolnej partii nóg wyrzeźbił Józef Piłat. Uproszczoną postać o wyraźnych cechach stylizacji przedstawił Marian Porada z Sędziszowa. Ekspresję tego tematu wyraża dekoracyjnie rozwiązana korona, której długie, nieregularne ciernie podkreślają związek z kręgiem pasyjnym. Józef Franusiak ze wsi Koniemłoty rzeźbiąc Chrystusa, przygarbionego pod ciężarem trosk, wykorzystał naturalnie ukształtowaną gałąź. Wypracował starannie twarz, zaznaczył plastycznie koronę cierniową i nieproporcjonalnie małe ręce wybrane w surowym, nieobrobionym klocku.

Do najpopularniejszych na naszym terenie tematów pasyjnych należy Ukrzyżowanie oraz sceny z cyklu Opłakiwanie. W wizerunkach Ukrzyżowanego najważniejsza jest ekspresja twarzy wyrażająca cierpienie, wychudzony tors, stopy i dłonie przebite gwoździami, często dla ich podkreślenia przesadnie powiększone. Odnajdujemy te cechy, m. in. w krucyfiksach Józefa Piłata i malowidłach Marianny Wiśnios: Ukrzyżowanie, Bolejąca Matka Boska pod krzyżem, Niewiasty pod krzyżem, Aniołowie pod krzyżem. Inaczej przedstawił tę scenę Marian Brzeziński z Ostojowa, który opatrzył tę wielofigurową kompozycję tytułem: Ukrzyżowan, umarł i pogrzebion. Centralnie, na postumencie, umieścił dominującą wielkością postać Boga-Ojca, który trzyma w dłoniach krucyfiks z krępą, nieproporcjonalną sylwetką Chrystusa. Przed nim stoją dwie opłakujące go niewiasty. Podobne walory ma druga jego praca: Pan Jezus na krzyżu i Ojciec Święty: pod masywnym krzyżem z umięśnioną sylwetką Zbawiciela – klęczy Ojciec Święty wpatrzony w Syna Bożego. W pracach tych uderza naiwność widzenia tematu, ale wzrusza szczerość wypowiedzi autora. Ciekawie przedstawił temat Ukrzyżowanego Marek Żak z Kielc w płaskorzeźbionej scenie zatytułowanej: Trójca Święta. Rzeźba przedstawia okazałą postać Boga-Ojca trzymającego w ramionach Ukrzyżowanego. Ciało Chrystusa jest pomniejszone, zdeformowane, kontrastujące ze starannie wyrzeźbioną nieproporcjonalnie dużą twarzą. Kompozycję zamyka w górze gołębica na tle błękitu nieba i płaskorzeźbione główki aniołków. Ukrzyżowanie i Opłakiwanie to także temat rzeźb ceramicznych oraz częsty motyw glinianych kropielniczek. Scenę Zdjęcie z krzyża niezwykle plastycznie wyrzeźbił Tadeusz Żak z Kielc umieszczając ją w formie płytkiej kapliczki bez daszka. Pod umieszczonym centralnie krzyżem wyrzeźbił postać ucznia Jezusa - Józefa obejmującego bezwładne, miękko wymodelowane, ciało Zbawiciela. Niezwykle popularnym i chętnie rzeźbionym tematem jest Pieta. Ciekawie wyrzeźbił ten temat Eugeniusz Pudło, który wzorował swoją pracę na barokowej figurze, oglądanej w miejscowym kościele. Matka Boska, w miękko udrapowanych szatach, jedną ręką podtrzymuje spoczywające na jej ramieniu ciało Chrystusa, w drugiej, uniesionej do góry trzyma rękę Syna wskazując na jego przebitą dłoń. Oryginalną wersję Piety przedstawił Tadeusz Żak. Na kolanach matki spoczywa duża postać Chrystusa, przedstawiona umownie. U jej stóp klęczy nieproporcjonalnie mała postać kobieca, która całuje wiszącą bezwładnie rękę Zbawiciela. Niezrównane wizerunki tego tematu pozostawił Józef Piłat. Scenę Złożenie do grobu – wielofigurową kompozycję ciekawie zilustrował w rzeźbie Konstanty Nowek, a przedstawiła w malarstwie Marianna Wiśnios. Przy poziomo zakomponowanym grobie Chrystusa czuwają aniołowie. Obok leżą narzędzia męki: korona cierniowa, gwoździe, młotek, włócznia i pejcz. Cykl pasyjny zamyka rzeźba C hrystus Zmartwychwstały, wykonana przez Józefa Kwietnia z Matyniowa.