W liczącej ponad 35.000 monet kolekcji numizmatycznej Działu Historii Muzeum Narodowego w Kielcach, odnaleźć można kilkaset monet pochodzących z okresu panowania w Polsce Władysława II Jagiełły (1386-1434). Zdecydowana większość tych monet pochodzi ze skarbów monetarnych i została odnaleziona na terenie naszego regionu, a mianowicie w: Młotkownicach pow. Końskie, Mokrsku pow. Jędrzejów, Wodzisławiu pow. Jędrzejów, Krzczonowie pow. Kazimierza Wielka.

W pierwszych latach panowania Władysława Jagiełły rynek pieniężny w Polsce był bardzo ubogi. Najczęściej występowały na nim bardzo popularne czeskie grosze praskie, pochodzące jeszcze z emisji poprzednich władców kwartniki oraz bite w mennicy krakowskiej niewielkie monety – denary. 1 grosz równał się 12 denarom. Oprócz tych monet, w obrotach handlowych używano jednostek wagowo-obrachunkowych, nieposiadających odpowiednika w brzęczącej monecie. Podstawową jednostką była grzywna krakowska, której ciężar wyrażony w dzisiejszych jednostkach wagowych równał się 197,98 g. 1 grzywna = 4 wiardunkom = 24 skojcom. Równocześnie grzywna, jako jednostka obrachunkowa, liczyła 48 groszy, wiardunek 12 groszy, zaś skojec 2 grosze.

Jak więc widać z powyższego, prowadzenie rachunków czy stosowanie tych walorów pieniężnych w codziennym życiu gospodarczym w Polsce średniowiecznej, nie było rzeczą ani prostą, ani łatwą. Jako przykład niech posłuży, znane w literaturze historycznej zestawienie kosztów obiadu królewskiego, wydanego w dniu 10 maja 1389 roku na zamku w Niepołomicach pod Krakowem. Jak zanotował skarbnik królewski wydatkowano 38 skojców, 75 groszy, 24 denary, w tym: 1 wół – 14 skojców, 1 baran – 4 skojce, 5 prosiąt – 6 groszy 8 denarów, 2 połcie słoniny – 14 skojców, 50 kur – 50 groszy, 4 kapłony – 8 groszy, 300 jaj – 7 groszy 6 denarów, 10 serów – 3 grosze 4 denary, śmietana – 2 skojce, jarzyny – 1 grosz 6 denarów, pół achtela (ok.70 l.) piwa – 4 skojce. Powyższy rachunek można było zapłacić w dwojaki sposób. Przeliczyć rachunek na grosze (153) lub denary (1836) i odliczyć potrzebną ilość monet. Można też było rachunek przeliczyć na grzywny (3 grzywny i 9 groszy) i odważyć potrzebną ilość monet.

W 1393 roku Władysław Jagiełło przeprowadził reformę monetarną. Powstał nowy podział, zwany reformą trójkową. Najmniejszą jednostką został denar. Trzykrotnie większym nominałem został dotychczasowy kwartnik, który od czasów Kazimierza Wielkiego wskutek postępującej dewaluacji stracił 2/3 swojej wartości. Nowy, „mały kwartnik” posiadał wartość 3 denarów. Zmienił też swą nazwę na ternara, lecz często nazywany był także trzeciakiem. 3 ternary stanowiły jeden „kwartnik duży” o wartości półgrosza i pod taką nazwą moneta ta najczęściej występowała ówcześnie i obecnie definiowana jest w literaturze numizmatycznej. Półgrosz to od 1394 roku nowa i podstawowa jednostka monetarna, obecna na polskim rynku przez ponad 100 lat, do czasów reformy monetarnej Zygmunta I Starego. Grosz pozostał jedynie jednostką obrachunkową, składającą się z 2 półgroszy lub 6 ternarów lub 18 denarów. Nadal też pozostały w użyciu oparte na grzywnie, wymienione powyżej jednostki wagowo-obrachunkowe.

Półgrosz koronny nie ulegał większym przeobrażeniom przez całe długie panowanie Władysława Jagiełły. Oczywiście istnieją drobne różnice w rysunku awersu czy rewersu, wynikające z niedoskonałości techniki rytowania stempla podczas kolejnych emisji. Podstawowymi jednak elementami różnicującymi półgrosze, i pozwalającymi jednocześnie podjąć próby ich datowania, są występujące na awersie pod koroną znaki mincerskie. W literaturze numizmatycznej, głównie dzięki badaniom Stanisławy Kubiak, wyróżnionych zostało 13 typów półgroszy koronnych; dla większej czytelności tabeli, pominąłem występujące w ramach typów różne odmiany:


Dla pełnego obrazu stanu badań nad półgroszem koronnym, powyższą tabelę należy uzupełnić o najnowsze analizy Witolda Borowskiego, według którego bardzo prawdopodobne wydaje się bicie półgroszy:

1. typu XI odmiana 1, równocześnie z półgroszami typów I-V, czyli przed 1406 rokiem, bez określania daty rozpoczęcia tych emisji;
   
2. typu II odmiana 4, przez krótki czas w roku 1407;
   
3. typu XI odmiana 13, równocześnie z półgroszami typu II odm. 4, lub bezpośrednio po zakończeniu ich emisji, czyli w roku 1407 lub w latach 1407-1408;
   
4. typu XI odm. 7 od roku 1408 lub 1409.
   

Niezależnie od przedstawionych wyżej różnic typologicznych, ma awersie półgrosza koronnego, w obwódce perełkowej, widnieje korona królewska z rozdzielonymi lub połączonymi, ale zawsze ozdobnymi górnymi płatkami lilii. Podstawa korony zawsze łączy się z jej bokami, które w ogromnej większości przypadków ustawione są względem siebie pod kątem rozwartym, rozchylając się ku górze. Czasami tylko boki korony sprawiają wrażenie ułożonych równolegle. Jako znak międzywyrazowy w legendzie otokowej widzimy najczęściej gwiazdkę, choć znane są nieliczne egzemplarze półgroszy z kółkiem lub kółkami jako znakami międzywyrazowymi w legendzie awersu. W otoku napis: MONE WLADISLAI (moneta Władysława). Na rewersie, w takiej samej obwódce perełkowej, występuje godło Polski – Orzeł Jagielloński zwrócony w prawo (zgodnie z regułami heraldyki), którego głowę zdobi wyraźnie przedstawiona korona. Jego szyja jest raczej krótka, gruba, w obu skrzydłach dostrzec możemy po cztery dobrze wykształcone pióra, ogon składający się z trzech piór nie przekracza linii obwódki perełkowej. Całość sprawia, że sylwetka orła przybiera raczej „masywną” formę. W legendzie rewersu zawsze występuje znak międzywyrazowy, zazwyczaj w formie gwiazdki. W otoku napis: REGIS POLONIE (króla Polski). Średnica monet mieści się w przedziale 21-24 mm, zaś ciężar od 1,25-2,13 g.

Półgrosze koronne Władysława Jagiełły, w sposób nie tylko symboliczny możemy powiązać z wiekopomną bitwą pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku i wielkim zwycięstwem oręża polskiego nad Zakonem Krzyżackim. Albowiem tymi to właśnie monetami często płacono za broń, uzbrojenie i oporządzenie rycerstwa polskiego. W zachowanych regestach Hinczka z Przemankowa, zanotowany został wydatek za pełną zbroję rycerską, zakupioną przed zbliżającą się wojną: „8 grzywien i 1 wiardunek półgroszy”. Nie wiemy, w jaki sposób Hinczko z Przemankowa uregulował swój rachunek z nieznanym płatnerzem. Czy odważyli potrzebną ilość monet? Czy też przeliczyli wymienione wyżej jednostki wagowo-obrachunkowe na monety i odliczyli 792 półgrosze, lub 2376 ternarów, lub 7128 denarów, lub też dowolną kombinację tych nominałów. Na koniec jeszcze porównanie wartości omawianej zbroi do innych transakcji z przełomu XIV/XV w. Otóż wartość zbroi równała się cenie za 14 wołów, półtora łaszta (ok. 4800 l.) piwa, rocznej pensji pisarza Rady Miasta Krakowa, lub przyjemności trzykrotnego goszczenia króla jegomości na obiedzie.

Poprzednie artykuły z cyklu:

Kronika Królestwa Polskiego
Obchód Grunwaldzki
Medal wybity w Krakowie z okazji 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem - 1910
Portret Antoniego Wiwulskiego
Dom Jana Matejki