SANKTUARIUM MARSZAŁKA JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO

"Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego i Muzeum Legionów" zajmuje trzy pomieszczenia w południowo-zachodnim
narożniku parteru pałacu biskupów krakowskich w Kielcach: Sanktuarium, Sala Sztandarowa, Baszta (dawny Sklep Skarbowy Pierwszy, Sklep Skarbowy Drugi i Sklepik Pod Wieżą). Uroczyście otwarte 2 października 1938 r., (w okresie II wojny światowej i tuż po wojnie zdewastowane, odtworzone w 1990 r.), utworzone z inicjatywy wojewody kieleckiego dr Władysława Dziadosza (legionista 5 pułku piechoty legionów) mieści się w pomieszczeniach, które w sierpniu i wrześniu 1914 r. (po zajęciu Kielc przez oddziały strzeleckie) były kwaterą główną Józefa Piłsudskiego, a pałac stał się siedzibą Komisariatu Wojsk Polskich, biura werbunkowego, drukarni, redakcji "Dziennika Urzędowego Komisariatu WP", poczty polowej, biura przepustek oraz intendentury.

Swój kształt Sanktuarium zawdzięcza warszawskiemu artyście rzeźbiarzowi, Stanisławowi Rzeckiemu, laureatowi konkursu
ogłoszonego przez wojewodę kieleckiego w 1937 r. Artysta znany m.in. z wykonania polichromii kamienic warszawskiego Starego Miasta współpracował z artystą malarzem Wacławem Borowskim, z kieleckim artystą rzeźbiarzem Wincentym Skuczyńskim oraz z konserwatorem okręgowym dr Andrzejem Olesiem. Koncepcję urządzenia Sanktuarium zatwierdziła Rada Artystyczno-Konserwatorską Miasta Kielc, której członkowie gromadzili materiały archiwalne, relacje i wspomnienia. Wejście do Sanktuarium prowadziło od strony południowego dziedzińca, poprzez portal z piaskowca zwieńczony kartuszem z symboliką panopliową, orłem strzeleckim, literą "S" oraz inicjałami "JP". Drzwi wejściowe ozdobiono odznakami 1 Brygady "Za wierną służbę", Krzyżami Legionów i wężykiem generalskim; klamka ma postać stylizowanej głowy orła. Nad wejściem umieszczono (na wysokości I piętra) wykuty w płycie z piaskowca cytat z pieśni IV poematu J. Słowackiego "Beniowski". Podobną symboliką - odznaka I Brygady, litery "S", inicjały "JP" - ozdobiono trzy okna w zachodniej fasadzie pałacu, należące do Sanktuarium i Sali Sztandarowej.

Do Sanktuarium wchodzimy obecnie przez loggię wejściową w korpusie głównym pałacu (po prawej stronie tablica
upamiętniająca pobyt J. Piłsudskiego w tym miejscu w 1914 r., nad wejściem słowa Marszałka: "Rzeczą żołnierza jest stworzyć dla Ojczyzny piorun co błyska, a gdy trzeba uderzy") mijając stała ekspozycję Broni i Uzbrojenia Europejskiego i Wschodniego umieszczoną w dawnym pokoju adiutanta J. Piłsudskiego - Michała Fuksiewicza (sala wyposażona pierwotnie w piec z cegły zaprojektowany przez St. Rzeckiego).

Sanktuarium

W osobistym pokoju Komendanta z 1914 r. ozdobionym płytami z marmurów bolechowickich, dębnickich i kararyjskich, umieszczono eksponaty stanowiące przedwojenne wyposażenie tego miejsca: w marmurowej niszy pomiędzy oknami brązowe popiersie Marszałka, wykonane przez St. Rzeckiego. Zdewastowaną po II wojnie światowej rzeźbę zrekonstruował w 1990 r. w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych, artysta rzeźbiarz Krzysztof Nitsch; mundur marszałkowski J. Piłsudskiego eksponowany w gablocie na ścianie północnej zastąpił zaginiony mundur strzelecki ofiarowany do Sanktuarium w 1938 r. przez żonę Aleksandrę, wnękę z gablotą wieńczył kartusz z inicjałem "JP", krzyżem Polonia Restituta i buławami marszałkowskimi; w centralnym miejscu, na kolumnie z nieoszlifowanego marmuru dębnickiego z czterema orłami strzeleckimi z inicjałami "JP" na tarczach amazonek, ustawiono w 1938 r. rzeźbę maski pośmiertnej Marszałka wykonaną z alabastru - w 1990 r. zaginiony oryginał zastąpiono gipsową kopią. Sanktuarium ozdobiono detalami kamiennymi i żeliwnymi oraz sztukateriami zawierającymi elementy nawiązujące do motywów strzeleckich, legionowych i chwały wojskowej. Na żyrandolu, portalach, bramkach wejściowych, podłodze i krzyżowym sklepieniu odnaleźć można Krzyż Legionów, inicjały "JP", daty urodzin i zgonu Józefa Piłsudskiego (1867-1935), motyw Krzyża "Polonia Restituta", orły strzeleckie, odznaki 1 Brygady, wężyk generalski. Podobnie ozdobiono zrekonstruowane w 1990 r. kolorowe witraże (pierwotnie wykonane w Krakowskim Zakładzie Witrażów S.G. Żeleński) w oknach na ścianie zachodniej.

Sala Sztandarowa

W Sali Sztandarowej (w 1914 r. pokój komendanta Kwatery Głównej Mieczysława Trojanowskiego), zgodnie z przedwojennymi koncepcjami, umieszczono eksponaty nawiązujące do przewidywanego tutaj Muzeum Legionów. W miejscu sztandarów 1, 2, 3, 4, 5, 6 pułku piechoty legionów, 2 pułku artylerii lekkiej, 2 pułku szwoleżerów,
2 pułku ułanów, umieszczono sztandar 1 Pułku Piechoty Legionów WP, jednostki wywodzącej się z szeregów 1 Kompanii Kadrowej (sztandary z okresu międzywojennego przekazał po II wojnie światowej do Muzeum Wojska Polskiego ksiądz Walenty Ślusarczyk z Nowej Słupii w Górach Świętokrzyskich. Część jego bogatych zbiorów, w tym pamiątki z okresu powstań narodowych oraz sztandar 2 Pułku Artylerii Lekkiej - przed II wojną także w Sanktuarium - znajdują się obecnie w muzeum klasztoru cystersów w Wąchocku). Wnętrze Sali Sztandarowej ozdobiono w 1938 r. marmurową posadzką ułożoną w szachownicę, żeliwnym świecznikiem, inskrypcją "JÓZEF PIŁSUSDSKI"; uchwyty sztandarów odlane z żeliwa posiadały motyw Krzyża "Polonia Restituta", a okna (projekt i wykonanie w Krakowskim Zakładu Witrażów S.G. Żeleński) wypełniono w 1938 r. gomółkami.

Centralne miejsce na wprost wejścia zajmuje obecnie obraz lwowskiego malarza-batalisty Stanisława Batowskiego
przedstawiający "Wkroczenie strzelców J. Piłsudskiego do Kielc". Artysta uchwycił moment przywitania przez kielczan strzelców wraz z Józefem Piłsudskim, Kazimierzem Sosnkowskim i Tadeuszem Kasprzyckim na ulicy Dużej (obecnie Jana Pawła II) 12 sierpnia 1914 r. (przed wojną obraz ten stanowiący główną część tryptyku znajdował się od 1935 r. w Sali Kominkowej Domu WF i PW im. Marszałka J. Piłsudskiego - Wojewódzki Dom Kultury). Obok niego obraz (oryginał w Muzeum Wojska w Kołobrzegu) przedstawiający potyczkę na ulicy Konstantego (obecnie H. Sienkiewicza) przed Hotelem "Bristol". Trzecia część - walki strzelców pod Karczówką - zaginęła. Całość dzieła St. Batowskiego możemy zobaczyć na szkicu olejnym jego autorstwa.

Uwagę zwracają niezrealizowane projekty "Sanktuarium" kieleckiego artysty malarza Henryka Czarneckiego. Na środku sali na marmurowym stoliku umieszczono "Księgę Złotą Miasta Kielc" - kronikę miejską - w której odczytać można wpisy osobistości życia politycznego przybywających do miasta przed II wojną światową: autografy marszałka Edwarda Rydza Śmigłego, gen. Kazimierza Sosnkowskiego i ministra Józefa Ulrycha.

O wydarzeniach z sierpnia 1914 r. przypomina również model "Pomnika Czynu Legionowego", odsłoniętego 2 października 1938 r. na Rogatce Krakowskiej wg projektu Jana Raszki (odtworzony w 1991 r.).

Baszta - Kaplica Matki Boskiej Ostrobramskiej

opr. dr Jan Główka