OGRÓD WŁOSKI

Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał. [Genesis 2, 15]

Niemal od zarania ogród stanowił integralną część otoczenia człowieka, od początku też pełnił wielorakie funkcje. Z jednej strony był iluzorycznym światem pozwalającym szukać w ogrodzie spokoju i odpoczynku, który dostarczał zarazem niezbędnych do życia warzyw i ziół leczniczych, a z drugiej strony podkreślał bogactwo i pozycję społeczną właścicieli. Ogród to również miejsce o głęboko symbolicznym znaczeniu, genezą sięgające ogrodu rajskiego, obraz ustanowionego przez Boga porządku oraz życia wiecznego.

Tradycja zakładania ogrodów trwa od tysiącleci. Przypomnieć należy słynne ogrody: babiloński królowej Semiramidy, wodza Lukullusa w Rzymie, cesarza Hadriana w Tivoli, czy skromne a piękne ogrody przyklasztorne średniowiecza (m.in. benedyktyńskie i cysterskie). Prawdziwy rozkwit sztuki ogrodniczej datuje się na czasy włoskiego renesansu (XV-XVI w.). W zakładanych wówczas ogrodach pojawiały się różne typy roślinności (drzewa i krzewy oraz kwitnące we wszystkich porach roku byliny) uzupełnianej elementami małej architektury, urządzeniami wodnymi i rzeźbą. Roślinność grupowano w regularnych, zgeometryzowanych kwaterach, obrzeżonych np. strzyżonym bukszpanem, komponowanych w ściśle symetrycznym układzie, często powiązanym z osią rezydencji. Parterom ogrodu towarzyszyły niekiedy zwierzyńce, labirynty, zielniki i ogródki warzywne; na ich obrzeżach sytuowano zwykle pomarańczarnie, figarnie czy oranżerie. W bardziej rozbudowanych ogrodach tarasowych pojawiały się również schody, mury oporowe z grotami, fontanny i kaskady.

Typ ogrodu włoskiego renesansowego pojawił się w Polsce w początkach XVI w. Do bardziej rozbudowanych założeń zaliczały się m.in. ogrody w Woli Justowskiej pod Krakowem, Niepołomicach, Zamościu czy Łobzowie. Rozwiązania te kontynuowano w rezydencjach 1. poł. XVII w., w tym i w Kielcach. Wzniesionemu z fundacji Jakuba Zadzika w latach 1637-1644 pałacowi biskupów krakowskich towarzyszył od początku niewielki ogród renesansowy zw. "ogrodem włoskim", w którym zioła woniejące rozmaite z kwaterami i herbami. W tym ogrodzie cztery kwatery. Jest i figarnia i drzewek kilkanaście figowych. Nie wiemy dokładnie, jak on wyglądał. Wiadomo, że układem nawiązywał do tzw. ogrodów zamkowych, sytuowanych w obrębie murów obronnych rezydencji, a oś ogrodu stanowiła przedłużenie osi pałacu, prowadząc od schodów loggii do studni krytej zieloną kopułką i Baszty Prochowej. Układ ogrodu podziwiano z kilku punktów pałacu z Izby Stołowej i alkierzy w apartamentach. Centralny taras z kwaterami ziół i kwitnącymi sezonowo kwiatami, otaczały drzewa owocowe, tworzące sad o charakterze użytkowym. Kwatera przylegająca bezpośrednio do elewacji zachodniej pałacu tworzyła integralną część acu ? z Izby giardino segretto, miejsce służące wyłącznie właścicielowi, do którego można było wejść specjalną klatką schodową w wieży.

W następnych wiekach utrzymano kompozycję części centralnej ogrodu, tj. symetryczny układ 4 geometrycznych kwater, wzbogacając go o boczne szpalery grabowe i lipowe z altanami, skarpę obsiano trawą, a także posadzono karłowate drzewka owocowe (pigwy, wiśnie, jabłonie). Później w ogrodzie pojawiły się budynki: pomarańczarnia, figarnia, 2 oranżerie, lodownia i inspekty do hodowli rozsad roślin. Założony i pielęgnowany przez kolejnych biskupów ogród nie przetrwał do dnia dzisiejszego. W początkach XIX w., po przejęciu dóbr biskupich przez władze cywilne, część ogrodu przeznaczono na działki dla urzędników mieszczącej się w pałacu Dyrekcji Górniczej, ale rozplanowanie kwater i boczne szpalery drzew przetrwały do 2. poł. XIX w.; przebudowano też jednobiegowe schody prowadzące z pałacu do ogrodu. Z czasem całkowicie zatarły się: pierwotny układ ogrodu oraz szata roślinna.

Prace studialne związane z rewaloryzacją ogrodu podjął w latach 70. prof. Gerard Ciołek, autor 2 projektów rekonstrukcji, które posłużyły prof. Januszowi Bogdanowskiemu w 1996 r. jako podstawa do opracowania autorskiego. Kolejne etapy to przygotowanie wytycznych konserwatorskich i wykonanie projektu ogrodu przez Dorotę Pape-Siliwończuk. Głównym założeniem rekonstrukcji było wierne odtworzenie XVII-wiecznego układu kwaterowego na tarasie ziemnym i wprowadzenie wzbogaconej formy wystroju kwater z 1. poł. XVIII w. Na osi założenia znajdują się schody terenowe, prowadzące z tarasu ziemnego w kierunku studni ogrodowej i Baszty Prochowej.

Kwatery od strony pałacu są trawnikowe i mają geometryczny rysunek wycięty w darni. Wypełniono je białym i czerwonym żwirem z peoniami w narożach. Kolejne 2 kwatery tworzą nasadzenia formowanego bukszpanu z kwiatami sezonowymi: wiosną kwitnie tulipan pospolity czerwony i narcyz trąbkowy żółty, latem bratek wielokwiatowy czerowno-purpurowy i niebieskofioletowy, a jesienią grzebiotka bordowa i aksamitna karłowata żółta. Ozdobny ogród otoczono sadem jabłoniowym ujętym w 4 kwatery i zamkniętym alejami grabowymi. Zrekonstruowany ogród wzbogacono o nowoczesne rozwiązania techniczne, m.in. o automatyczne nawadnianie, kanalizację deszczową i oświetlenie.

Prace przy rekonstrukcji trwały od lipca 2002 do maja 2003 roku. Sfinansowano je ze środków Urzędu Miasta w Kielcach; wykonawcą prac była firma Park-M. ze Starego Sącza.